grootsgrut_solo
de oorlog

In de oorlogsjaren 1940-1945 veranderde er veel voor Jan en Katy: een eerste baan, een huis, trouwen, het eerste kind…
Hieronder de belevenissen van Jan en Katy in die tijd, tegelijk met (op de witte achtergrond) de oorlogssituatie van dat moment.

begin 1940

Jan de Groot woont op kamers in Utrecht. Hij zit in de laatste fase van de studie genees­kunde en is lid van de studentenvereniging SSR. In januari heeft hij zich verloofd met een meisje uit Amersfoort.

Vader en moeder de Groot wonen in Arnhem. Jan is enig kind.

In Nederland is alles pais en vree maar in het buitenland heerst onrust: Duitsland heeft Polen bezet, Engeland en Frankrijk hebben Duitsland de oorlog verklaard, Duitsland valt Denemarken binnen, de Engelse koopvaardijvloot wordt bewapend.
Nederland probeert neutraal te blijven.

Katy van den Burg studeert in Utrecht, ze is eerstejaars geneeskunde. Ze reist dagelijks op en neer tussen Utrecht en het ouderlijk huis in Amersfoort. Ze is lid van de studentenvereniging SSR waar ze Jan de Groot leerde kennen.

annonce

mei 1940

Jan, thuis in Arnhem, ziet op 10 mei rond het middaguur eindeloze Duitse gemotoriseerde kolonnes ordelijk door de stad trekken, richting het westen. Arnhem wordt zonder slag of stoot bezet door zich correct gedragende Duitsers. Thuis, in de Izaäk Evertslaan wordt Oberzahlmeister-Oberleutnant Krüger ingekwartierd. Hij vroeg de weg naar het Willemsplein. Jan heeft hem er keurig heengebracht, lopend.

Op 10 mei, om 4 uur in de ochtend, vallen de Duitsers Nederland op diverse plaatsen binnen. Bommenwerpers bestoken militaire vliegvelden en kazernes rondom Den Haag, waar de regering zetelt. De Grebbelinie ter verdediging van de randstad houdt geen stand en valt op 13 mei. Op 14 mei wordt Rotterdam gebombardeerd om Nederland tot overgave te dwingen. Nederland capituleert op 15 mei.

Voor de Amersfoorters begint de oorlog direct serieus. De stad zou in het schootsveld kunnen komen te liggen en alle inwoners moeten evacueren. Katy komt met haar familie in Bergen (N-Holland) terecht. Na een aantal dagen, direct na de overgave, kunnen ze allemaal weer naar huis. Op zaterdag 18 mei komt de familie Van den Burg weer thuis in Amersfoort.

1941, 1942

Jan studeert ‘gewoon’ verder: in juni 1941 doet hij z’n artsexamen. Nu eerst een baan, dan een huis en dan pas trouwen, in die volgorde.
Om te beginnen neemt hij de huisartsenpraktijk waar van oom Pé, vervolgens een praktijk in Wezep. Dan een vaste baan (!) bij de GGD in Voorburg. Op kamers, zonder Katy.
Maar toen hoorde hij dat Hoogovens een ‘betrouw­bare’ (i.e. niet deutschfreundliche) assistent zocht voor de bedrijfsarts aldaar. Ondanks de proefperiode van 2 maanden maken Jan en Katy direct trouwplannen en gaan op huizenjacht. Het is eind 1942. persoonsbewijs Jan

Het dagelijks leven lijkt zijn vooroorlogse loop weer te nemen. Maar om Nederlanders goed te kunnen beheersen, voeren de Duitsers in april 1941 persoonsbewijzen in. Ook voor Jan en Katy.

persoonsbewijs Katy

Katy breekt haar studie geneeskunde af en doet een jaar vormingsklas om het huishouden te leren. Daarna praktijkoefening in het huis van oom Pé, waar Jan de dokterspraktijk waarneemt - het verloofde stel krijgt wèl een oudtante als chaperonne mee!

getrouwd, 1943

In Januari 1943 is alles geregeld: Jan heeft een vaste baan als arts en een huis in de Duinvlietstraat in Velsen-Noord.
 

Ondanks de goederenschaarste weten vader en moeder Van den Burg een volledige woning­in­rich­ting bij elkaar te harken voor het aanstaande paar.

trouwdiner

 
Het stel kan trouwen – Jan is 25 jaar, Katy 22.
 

En ondanks alle schaarste was het trouwfeest groots en uitgebreid, met een diner van vooroorlogse kwaliteit.

kamp Amersfoort, 1943

Het jonge stel woont in een Sperrgebiet: beschietingen, luchtaanvallen en een avondklok.
Jan moet zich begin 1943 aanmelden bij de door de Duitsers ingestelde Artsenkamer. Hij legt, net als veel anderen, zijn beroep neer om aan die verplichting te ontkomen. Een paar maanden later wordt Jan opgepakt – in het artsenverzet had hij zich tegen het Duitse Rijk gekeerd! Hij komt in kamp Amersfoort terecht. Een verschrikkelijke omgeving. Gelukkig duurde het kampleven voor Jan maar een paar weken; op 22 september krijgt hij een Entlassungsschein.
 

Katy was toen al een paar maanden zwanger.

entalssungsschein

De Duitsers willen artsen onderbrengen in een Artsenkamer om grip te krijgen op de beroepsgroep. Artsen verzetten zich tegen deze inlijving in nazistische organisaties. In januari 1943 kondigt Hitler de algemene Arbeitseinsatz af. Alle middelen worden ingezet om de oorlog te winnen en in maart 1943 wordt een ultieme poging gedaan om de artsen in de Artsenkamer te krijgen. Massaal geven artsen hun beroep op. Door deze actie herzien de Duitsers al snel hun Artsenkamer.

kamp met wachttoren

1944

Op 11 mei wordt Jan Pieter geboren.
De oorlogshandelingen volgen elkaar snel op. De bevrijding lijkt aanstaande en wordt op 5 september gevierd (Dolle Dinsdag). Maar de Duitsers bieden tegenstand. De vesting IJmuiden wordt in opperste staat van paraatheid gebracht; daarom moet de plaatselijke bevolking worden geëvacueerd. Jan en Katy vertrekken spoorslags van Velsen-Noord naar Beverwijk. Nee, de bevrijding kwam niet, in tegendeel, toenemende terreur. Medio november wordt Jan van z’n bed gelicht, opgepakt en in gijzeling genomen wegens een aanslag op de spoorlijn Beverwijk-Uitgeest. Dat duurt gelukkig maar 5 dagen. Waarschijnlijk staat Jan op een lijst van algemeen bekende, deutsch­feindliche personen. Dit vermoeden doen Jan en Katy besluiten om voor hun veiligheid naar Haarlem te gaan. Ze kunnen met Jan Pietertje tijdelijk bij de ouders van Katy’s zwager intrekken. Jan ontkomt daar op het nippertje aan een razzia. Maar na een paar weken keren ze toch maar terug naar Beverwijk, nu op een nieuw evacuatie-adres.

 
Wegens de Slag om Arnhem moeten vader en moeder De Groot evacueren. Ze trekken naar Ede, samen met tante Jo, een zuster van moeder De Groot. Tante Jo onderhield in het laatste oorlogsjaar een uitgebreide correspondentie met familie, vrienden en collega's. Een deel daarvan is verschenen in het boekje ‘Brieven aan Jo’.

overzichtskaart

6 juni 1944 D-day. De geallieerden landen op de kusten van Normandië. Razendsnel rukken de geallieerde legers op. Parijs (augustus) en Brussel (begin september) vallen. Direct doorstoten naar het Ruhrgebied en naar Berlijn of toch eerst de havenstad Antwerpen ontsluiten? De Geallieerden proberen in Arnhem een bruggenhoofd te realiseren (half september). De slag om Arnhem wordt jammerlijk verloren. Nederland boven de grote rivieren blijft voorlopig bezet gebied.

 
Voor de bevolking wordt de situatie steeds nijpender: voedselschaarste, inbeslagneming van fietsen en alles waar de Wehrmacht behoefte aan heeft, een steeds bruter optreden tegen de burgerij.

honger en bevrijding, 1945

Om aan voedsel te komen had je distri­butie­bonnen nodig. Katy kon daarmee voor haar gezin 4 (!) kleine porties ‘stamppot’ krijgen. Volstrekt onvoldoende. Jan trekt in januari met fiets en handkar naar Venhuizen voor voedsel. En ze aten tulpenbollen, volgens recept klaargemaakt.

Vader en moeder De Groot en tante Jo zitten nog steeds in Ede, op hun evacuatieadres. Ondanks het nijpend tekort aan voedsel krijgen zij de uitnodiging om naar het westen te komen, zo gauw het kan. Eind maart 1945 vertrekken ze uit Ede, deels mee met een vrachtauto, deels lopend. Vader en moeder gaan naar Jan en Katy in Beverwijk, tante Jo gaat naar haar zus in Haarlem.
De bevrijding komt geen dag te laat. Voorzichtig begint het leven in de nieuwe werkelijkheid. Jan en Katy betrekken weer hun woning in Velsen-Noord, vader en moeder De Groot en tante Jo gaan in juli terug naar het verwoeste Arnhem.

tulpenbollenrecept

Het is duidelijk: Duitsland verliest de oorlog. Maar lokaal, in de bezette ge­bieden verzetten Duitse troe­pen zich nog hardnekkig terwijl de toestand van de bevolking steeds benarder wordt. Er is een schrijnende tekort aan voedsel, vooral in de steden.
Stap voor stap worden steden en dorpen bevrijd. Uiteindelijk, op 4 mei is de totale en on­voor­waar­de­lijke overgave een feit.

firma vd burg
In Amersfoort, waar vader Van den Burg zijn piano- en orgelzaak in de laatste 2 oorlogsjaren gesloten heeft gehouden, wordt de vlag uitgestoken.

meer lezen?

  • Het familieverhaal van Jan en Katy. Daar (pag. 61 en verder) hebben Jan en Katy zelf, vele jaren later, hun belevenissen in de oorlog beschreven.
  • Katy schreef tussen februari 1943 en februari 1945 brieven aan haar Moeder en Vader in Amersfoort. Veel daarvan zijn bewaard gebleven en door Gert en Tineke gedigitaliseerd: Brieven van Kee
  • Het boek "Brieven aan Jo". Gert heeft daarin een groot deel van de brieven verzameld die Tante Jo ontvangen heeft in 1944 en 1945. Het boek is bij de auteur verkrijgbaar. Er is ook een digitale versie (.pdf) beschikbaar
pijl L terug naar
startpagina